Metodyka badań
Głównym celem jest jak najdokładniejsza inwentaryzacja wszystkich obiektów witrażowych znajdujących się na terenach objętych programem badań terenowych. Poza samą rejestracją wizualną, czyli licznymi fotografiami czy rysunkami, interesują nas aspekty techniczne oraz, przede wszystkim, konserwatorskie. Dokumentacja techniki wykonania oraz analiza materiałoznawcza, której dokonujemy na miejscu, są wstępem do dalszego rozpoznania stanu zachowania obiektów oraz przyczyn powstałych zniszczeń. Obserwacja obiektu, w całym jego kontekście, pozwala na ocenę postępu procesów korozyjnych oraz przewidywanie dalszych zagrożeń dla zabytku.
Czym jest witraż?
Witraż jest barwną, częściowo przeświecającą kompozycją, skonstruowaną ze zróżnicowanych materiałów o odmiennej charakterystyce estetycznej i materiałowej, o odmiennym stopniu przepuszczania światła, takich jak szkło, marmur, alabaster oraz kamienie szlachetne. Jego elementy zespojone są ze sobą przy użyciu ołowianych ramek, taśmy miedzianej i cyny, cementu, drewna lub kamieni. Witraż jako element składowy budynku, wpływa zarówno na wygląd budowli od wewnątrz, jak i od zewnątrz. Jako wypełnienie otworu okiennego, jego zadaniem jest dekorowanie, zapewnienie odpowiedniej ilości światła wnętrzu, ochrona przed warunkami atmosferycznymi i częściowa izolacja akustyczna. Witraż jest wykorzystywany najczęściej jako wypełnienie otworu okiennego lub drzwiowego, jednak spotyka się też formy przestrzenne takie jak np. lampy, oraz autonomiczne dzieła sztuki witrażowniczej. Warunkiem pełnego oddziaływania witraża jest przechodzące przezeń światło, które oddziałuje plastycznie na kształtowanie przestrzeni wnętrza i rzutuje tym samym na jego zmysłowy odbiór. Witraż pełni funkcję: użytkową, dekoracyjną i dydaktyczną oraz jest żywą, nieustannie rozwijającą się dziedziną sztuki, która jednocześnie zakorzeniona jest w tradycji i łączy aspekty twórcze oraz rzemieślnicze.
Słownik terminologiczny
Biorąc pod uwagę liczne nieścisłości w polskim (i nie tylko) nazewnictwie technik i materiałów stosowanych w witrażownictwie oraz bardzo częste zapożyczenia z języków obcych, w Pracowni Konserwacji i Restauracji Witraży wrocławskiej Akademii Sztuki Pięknych prowadzone są prace nad stworzeniem słownika terminów używanych w pracy z witrażami. Słownik ten jest wciąż rozbudowywany o nowe pojęcia i ma zastosowanie we wszystkich pracach związanych z opisem i analizą kwater witrażowych, niezależnie od czasu ich powstania. Rozpatrując zastosowane w tym opracowaniu hasła, należy pamiętać, że nie są one kompletne i wciąż wymagają uzupełniania i analizy, uwzględniającej współczesne wymogi oraz charakter pracy badacza i konserwatora witraży. W pracy nad słownikiem brano pod uwagę nazewnictwo pochodzące z wielu źródeł, w tym średniowiecznych tekstów mnicha Teofila, obcojęzycznych opracowań dotyczących witrażownictwa (N. Blondel, S. Brown, J.R. Beines) a także polskojęzycznych materiałów tematycznych (B.Fekecz-Tomaszewska, M. Ławicka, T. Szybisty, J. Utzig). Nazewnictwo podano poniżej w celu prawidłowego i jednoznacznego zrozumienia opublikowanych informacji.
Techniki witrażowe
Ze względu na różnorodność spotykanych w terenie obiektów, dokonano podziału technik witrażowniczych na sześć podstawowych grup. Podział ten opiera się zarówno na rozróżnieniu stosowanych materiałów, jak i na zasadniczych cech stylistycznych poszczególnych obiektów.
WITRAŻ WŁAŚCIWY – najbardziej rozbudowany technologicznie, tradycyjny rodzaj witraża składa się z różnorodnych szkieł barwionych w masie lub bezbarwnych połączonych np. szprosami ołowiowymi, które są integralną częścią kompozycji, zarówno pod względem technicznym, jak i wizualnym. Jest to najstarsza technika sięgająca średniowiecza, w której listwy ołowiane, łączące fragmenty szkieł tworzą i często kontynuują kontur rysunku. Szkła opracowywane są za pomocą zróżnicowanych warstw malarskich bądź innych metod zdobniczych, jak np. szlifowania, trawienia itp. Metoda ta łączyć może różne środki wyrazu, co stanowi jej podstawową cechę – oprócz tradycyjnie stosowanych listew ołowianych, jako materiał spajający szkła stosowana jest również cynowana po całości taśma miedziana (tzw. taśma Tiffany’ego). Ten rodzaj witraży przeznaczony jest głównie do oglądania z dużej odległości.
WITRAŻ MALOWANY EMALIAMI – technika, w której listwy ołowiane są elementem podrzędnym, wykorzystywane są jak największe tafle gładkiego, bezbarwnego szkła, na które nanosi się barwny obraz za pomocą emalii witrażowniczych. Zazwyczaj przeznaczony do oglądania z niewielkiej odległości. Określenie to dotyczy głównie witraży XVI, XVII, XVIII w. Sporadycznie technika stosowana w późniejszych okresach i na większą skalę.
PRZESZKLENIE TECHNICZNO-ARCHITEKTONICZNE – rodzaj witraża pełniącego funkcję bariery architektonicznej, przybierającego różnorodne formy, podporządkowanego przede wszystkim funkcjonalności w architekturze. Przeszklenie mające na celu doświetlenie wnętrza oraz izolację, posiadające jednak podstawowe cechy witraża, tworzą je kawałki szkła płaskiego łączonego w większą całość listwami ołowianymi. Niekiedy proste przeszklenie techniczno-architektoniczne okolone jest dekoracyjną bordiurą wykonaną z barwnych, malowanych bądź niemalowanych szkieł, a jego główne pole wypełnione jest gomółkami (podziały okrągłe), siatką romboidalną, heksagonalną (wielokąty, tzw. „plastry miodu”) lub podziałami prostokątnymi.
DEKORACYJNE PRZESZKLENIE TECHNICZNO-ARCHITEKTONICZNE – grupa witraży pełniących rolę bariery architektonicznej (tak, jak w przypadku przeszkleń techniczno-architektonicznych), jednak o cechach bardziej dekoracyjnych. W tej kategorii znajdują się witraże skomponowane z różnorodnych szkieł, często bogato fakturowanych i pozbawionych warstw malarskich. Ołowiane szprosy pełnią tu rolę konturu. Przeznaczony do oglądania z odległości. Jako przykład można tu podać witraże powstające w okresie secesji, umieszczane np. na klatkach schodowych, których funkcją było jednocześnie doświetlenie i izolacja wnętrza, jak i dodanie wartości estetycznej, stąd posiadały przemyślaną, dekoracyjną i najczęściej wielobarwną kompozycję.
TECHNIKA MIESZANA – grupa obejmuje różnorodne obiekty o cechach łączących kilka innych technik, nietradycyjnych w kontekście rzemiosła witrażowego. Niekiedy jest to połączenie witraża z innym medium, wykraczającym poza materiały stosowane w witrażownictwie, wyłamujące się z opisów grup powyżej.
INNE – witraże pozbawione kontekstu architektonicznego, relokowane z oryginalnego miejsca posadowienia, np. pochodzące z ekspozycji muzealnej.
Podstawowe pojęcia
Witraż, jako dzieło niehomogeniczne, jest zbudowany zasadniczo z materiału przeświecającego, zależnego od światła (najczęściej jest to konkretny rodzaj szkła) oraz materiału nośnego, konstrukcyjnego, będącego jego szkieletem (w zależności od techniki, zazwyczaj są to ołowiane szprosy lub miedziana taśma). Dodatkowym medium są warstwy malarskie, budujące rysunek/światłocień. W opisach posługujemy się kilkoma określeniami technicznymi, z których najważniejsze skrótowo prezentowane są poniżej.
SZKŁO ANTYCZNE – (ang. antique glass) rodzaj szkła płaskiego wytwarzanego ręcznie, dmuchanego, charakteryzującego się dużą przejrzystością oraz obecnością pęcherzy i wtrąceń w masie. Może być bezbarwne, barwione w masie lub warstwowe.
SZKŁO KATEDRALNE – (ang. cathedral glass) wytwarzane metodą walcowania, charakteryzuje się mniejszą przejrzystością niż szkło antyczne. Na powierzchni ma liczne ślady, zmarszczki i fałdy powstałe w procesie formowania (walcowania), które wpływają na jego przezierność (fot.3).
SZKŁO BUDOWLANE – rodzaj szkła „technicznego” o niższej jakości estetycznej, produkowanego masowo, o cechach powtarzalności. Zazwyczaj jest mocno i dość regularnie fakturowane, stosowane np. do oszkleń szklarni, pomieszczeń/drzwi technicznych itp. Stale spotykane w witrażach jako imitacja szkła witrażowego katedralnego. Szkłem budowlanym jest również popularne od połowy XX wieku szkło float – bezbarwne, całkiem płaskie i przejrzyste, o całkowicie zmechanizowanym procesie produkcji.
PROFILE OŁOWIANE – (ang. lead cames/cames/calms) nazywane zamiennie SZPROSAMI OŁOWIANYMI czy SIATKĄ OŁOWIANĄ/witrażową) – to określenia listewek, prętów ołowianych o przekroju H, wykorzystywanych do łączenia szkieł w tradycyjnej metodzie witrażowej. Wyróżniamy kilka podstawowych parametrów ołowiu, takich jak: szerokość (wymiar tzw. PŁETEWEK – ang. face/leaf – części ołowiu widocznej pomiędzy szkłami, częściowo pokrywającej ich powierzchnię przy krawędziach) i wysokość, które odnoszą się do wymiaru całościowego oraz grubość SERCA (ang. channel/heart – część, znajdująca się na styku szkieł, niewidoczna dla oka po złożeniu witraża), a także twardość oraz kształt ołowiu. Na przestrzeni wieków listwy ołowiane miały rozmaite przekroje, zależne od kształtek stosowanych w procesie produkcji oraz zróżnicowane właściwości, w tym trwałość. Średniowieczny ołów wytwarzany był przez odlewanie, dopiero w XVI wieku pojawiła się technika walcowania ołowiu, co pozwoliło na produkcję dłuższych, cieńszych, lecz mniej wytrzymałych profili.
EMALIA WITRAŻOWNICZA – niskotopliwa emalia szklarska (rodzaj niskotopliwych szkliw), która nakładana w postaci zawiesiny, po wypaleniu pozostawia na powierzchni szklistą powłokę. Temperatura wypału emalii, w zależności od ich składu, waha się od około 580 o C do 860 o C. Ze względu na przepuszczalność światła, rozróżniamy trzy podstawowe grupy emalii: transparentne, półransparentne i nietransparentne (opakowe). Transparentne dają przejrzystą, przeświecalną powłokę. Półtransparentne i nietransparentne stosowane w witrażownictwie, tworzą warstwy całkiem lub częściowo nieprzeświecalne.
LAZURA SREBROWA – rodzaj „farby dyfuzyjnej” (określenie stosowane np. przez jednego z producentów – Wolbring GmbH), nazywany również pastą (Nowotny, 1978, s. 267), na bazie związków srebra (w postaci azotanu, chlorku lub siarczku srebra). Zawiesina rozrobiona z wodą jest nanoszona na powierzchnię szkła, a następnie poddawana działaniu wysokiej temperatury podczas wypału w piecu. Uzyskana intensywność oraz odcień zależą od rodzaju zastosowanego związku barwiącego oraz temperatury i przebiegu wypału. Określenie „lazura srebrowa” stosowane jest w literaturze przedmiotu oraz w języku potocznym (tłumaczenie dosłowne brzmi: srebrna plama – z jęz. Angielskiego – silver stain, jęz. niemieckiego – silberfleck, jęz. francuskiego – tache d’argent).
WIATROWNICA (wiatrownik) – rodzaj sztywnego metalowego pręta. W przypadku dużych kwater stosuje się więcej niż jeden wiatrownik. Niekiedy jest specjalnie dopasowany kształtem do obiektu, tak by nie ingerować w rysunek przedstawienia. Do siatki witraża mocowany jest za pomocą uprzednio dolutowanych elementów, tzw. WĄSÓW (ang. tie wires) wykonanych z drutu, np. miedzianego, które po skręceniu podtrzymują wiatrowniki w wyznaczonych miejscach. W witrażach historycznych, jako elementy mocujące wiatrownice, spotyka się też specjalne, wąskie opaski wykonane z odciętej płetewki bądź serca szprosu ołowianego.
PŁASKOWNIKI MONTAŻOWE – elementy metalowe, kute bądź walcowane, w formie płaskowników (zazwyczaj o przekroju prostokątnym) montowanych bezpośrednio w glifie okiennym, stanowią podparcie w poziomie dla kwater witrażowych. Płaskowniki o mniejszych przekrojach pojawiają się niekiedy również jako elementy przytrzymujące witraż. Określenie to również dotyczyć może konstrukcji metalowych ram, w których osadzone są witraże. Rodzaj zastosowanego profilu zależy od formy okna, płaskowniki występować mogą w różnego rodzaju przekrojach.
PRZESZKLENIE ZABEZPIECZAJĄCE – rodzaj dodatkowej warstwy szklenia stosowany w celu ochrony zabytkowych witraży. Prawidłowo wykonane przeszklenie zabezpieczające musi spełniać szereg wymogów technicznych, które przede wszystkim stabilizują warunki otoczenia witraża i stanowi barierę pomiędzy obiektem witrażowym a panującymi na zewnątrz warunkami atmosferycznymi. Przeszklenie zabezpieczające musi umożliwiać swobodną cyrkulację powietrza pomiędzy warstwami jednocześnie nie zaburzając kompozycji dzieła oraz współgrając z elewacją budynku, do którego zostaje wprowadzone. Zgodnie z wytycznymi Corpus Vitrearum, jest to podstawowa forma ochrony dziedzictwa witrażowego.
Sposoby opracowywania warstw malarskich
METODA ADDYTYWNA polega na warstwowym komponowaniu obrazu i światłocienia; jest to sposób polegający na dodawaniu kolejnych powłok o różnym stopniu krycia, wielokrotnym nakładaniu różnorodnych emalii bądź tej samej emalii w celu uzyskania pożądanego efektu wizualnego lub pogłębienia światłocienia.
METODA REDUKUJĄCA opiera się na odejmowaniu, zbieraniu pędzlem bądź innym narzędziem (np. piórem, patykiem, igłą itp.) warstwy emalii w celu odsłonięcia powierzchni szkła bazowego. Historycznie, obie te techniki stosowano jednocześnie w pracy nad konkretnym obiektem, ale często – zwłaszcza w witrażach XX- wiecznych – powszechnie stosowano metodę redukującą jako znacznie szybszą i mniej skomplikowaną.
KONTUR (ang. trace-lines/tracing black; fr. contour; niem. schwarzlot – określenie opisujące ogólnie dekorację czarną emalią, również na szkłach naczyniowych), linia malowana ciemną kryjącą emalią. Termin stosowany dla materiału, jakim jest często ta sama emalia, którą wykorzystuje się do podkreślania światłocienia. Różnica polega jedynie na doborze odpowiedniej konsystencji emalii, stopnia jej krycia i sposobie nakładania. Równocześnie „konturowaniem” nazwać można potocznie metodę nakładania warstwy malarskiej. Warto podkreślić, że kontur, jako linia definiująca formę, w witrażownictwie budowany jest nie tylko malarsko, ale również poprzez odpowiednio prowadzone szprosy ołowiane.
LAWOWANIE (ang. badgering – od pędzla z włosia borsuka stosowanego do wyrównywania warstwy; smear-shading – rozmazane cieniowanie) – metoda rozpoznawana już w średniowiecznych witrażach. Jest to sposób nakładania emalii na powierzchnię szkła za pomocą miękkiego pędzla (np. z włosia borsuka), polegający na równomiernym rozprowadzeniu materiału, co daje efekt gładkiej, jednolitej powierzchni (tzw. lawunku, porównywalnego do uzyskiwanego w malarstwie olejnym laserunku).
METODA SZTORCOWA (ang. stippling – kropkowanie; stipple-shading – cieniowanie kropkowane) – metoda powszechnie używana już w średniowiecznych witrażach, pozwalająca uzyskać efekt tzw. groszku, który w zależności od stosowanego narzędzia (miękkości i szerokości pędzla, rodzaju i gęstości emalii, wprawy witrażysty) jest bardziej lub mniej kryjący, o drobniejszej bądź grubszej teksturze.
Stan zachowania – kryteria
Ze względu na charakter naszej pracy i główny cel, który przyświeca inwentaryzacjom prowadzonym podczas Badań Terenowych, ustaliliśmy czterostopniowy system oceny stanu zachowania obiektów.
DESTRUKT – witraż zachowany szczątkowo lub bardzo niestabilny, z wieloma ubytkami struktury, zazwyczaj niezabezpieczony, grożący całkowitym rozpadem. Obiekt, który powinien zostać jak najszybciej zdemontowany i zabezpieczony.
NIESTABILNY – witraż grożący wypadnięciem z przestrzeni okna, niedostatecznie zabezpieczony, o widocznych prześwitach, wypaczeniu, rozejściu siatki ołowianej/ubytkach szkieł. Obiekt wymagający pilnej interwencji konserwatora-restauratora witraży.
STABILNY – witraż niestanowiący zagrożenia w momencie prowadzenia inwentaryzacji. Może wykazywać objawy korozji materiałowej, jednak stabilny strukturalnie, prawidłowo osadzony w przestrzeni okna. Obiekt ze wskazaniem do obserwacji.
DOBRY – witraż w stanie stabilnym, odpowiednio zabezpieczony (posiadający prawidłowo zaprojektowane i wykonane przeszklenie zabezpieczające), oryginalnie zachowany w dobrej kondycji lub po prawidłowo przeprowadzonych pracach konserwatorsko-restauratorskich. Obiekt ze wskazaniem do okresowych kontroli
BIBLIOGRAFIA
1. A. Wyrobisz, Szkło w Polsce od XIV do XVII wieku, Wrocław 1968
2. N. Blondel, Le vitrail: vocabulaire typologique et technique, Paris 2000
3. E. Gajewska-Prorok, S. Oleszczuk, Witraże na Śląsku. XIX i pierwsza połowa XX wieku. Glasmalereien in Schlesien. 19. und der erste Hälfte des 20. Jahrhunderts, Leipzig 2001
4. Teofil Prezbiter, Diversarum Artium Schedula i inne średniowieczne zbiory przepisów o sztukach rozmaitych, Kraków 2009
5. E. Morris, Stained and decorative glass, London 1995
6. B. Fekecz-Tomaszewska, Witraże nowożytne w zbiorach polskich, katalog wystawy, Wrocław 1976/77
7. M. Ławicka, Zapomniana pracownia. Wrocławski Instytut Witrażowy Adolpha Seilera (1846-1945), Wrocław 2002
8. T. Szybisty, J. Utzig, Witrażownictwo, Materiały do słownika terminologicznego, Kraków 2022
9. J. R. Beines, Materialien zur Geschichte farbiger Verglasungen von 1780 bis 1914, vorzugsweise für das Gebiet der Bundesrepublik Deutschland, [w:] W. Haberey, S. Beeh, J. R. Beines, Farbfenster in Bonner Wohnhäusern Broschiert, Köln 1979, s. 81-217
10. S. Brown, Stained glass: an illustrated history, London 1992
11. B. Fekecz-Tomaszewska, M.Ławicka, Problemy z nazewnictwem technik witrażowych, [w:] Polska Sztuka Witrażowa, red. J. Budyn-Kamykowska, K. Pawłowska, Kraków 2002, s. 221–226.