O projekcie katalogu
Pielęgnowanie pamięci jest miarą dojrzałości społeczeństw. Zabytki są materialnymi śladami przeszłości – możliwymi do poznania bezpośredniego. Oczywiście, witraże całkowicie mieszczą się w tej kategorii. Wiele społeczeństw naszego kręgu kulturowego od dawna zwracało uwagę na ochronę dziedzictwa, jednak paradoksalnie zabytki witrażowe zaczęto chronić powszechnie dopiero od drugiej połowy ubiegłego wieku, a ochrona ta dotyczyła witraży najcenniejszych, czyli najstarszych. Nikt wtedy nie myślał o dziedzictwie witrażowym XIX wieku ani lat późniejszych. Sama dziedzina konserwacji tego rodzaju sztuki pozostawiona została przeważnie fachowcom – rzemieślnikom, którzy – jak się wydawało – powinni chcieć i umieć obchodzić się ze znaną sobie problematyką techniczną. Współpracę z nimi podjęły osoby zajmujące się zawodowo konserwacją innych dziedzin sztuki, w tym obiektów wykonanych z innych materiałów. Całe zespoły historyków sztuki oraz przedstawicieli nauk przyrodniczych, podejmowały wspólnie z rzemieślnikami zadanie ochrony dziedzictwa witrażowego. Przez wiele jednak dekad nie powstał kierunek konserwacji witraży, który na drodze akademickiej kształciłby konserwatorów specjalistów w tej dziedzinie. Do dzisiaj, o czym świadczą wyniki naszej inwentaryzacji, witraże nie są chronione przed nieprofesjonalnymi działaniami konserwatorskimi, mimo odmiennych zapewnień konserwatorskich służb administracyjnych.
Projekt Badania Terenowe na Pomorzu Zachodnim
Podstawą prezentowanego katalogu są dane zebrane w trakcie trwania projektu pt. „Witraże na Pomorzu Zachodnim. Inwentaryzacja, badania, wnioski”, który wspólnie rozpoczęły Akademia Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu w 2020 roku oraz Muzeum w Koszalinie. Efektami projektu były m.in.: konferencja naukowa zorganizowana w 2022 roku przez Muzeum w Koszalinie, wydanie pilotażowego I tomu „Korpusu Witraży Pomorskich” w tym samym roku, referaty na konferencjach organizowanych przez Stowarzyszenie Miłośników Witraży Ars Vitrea Polona (2022 i 2024), wystąpienia na II Konferencji „Dziedzictwo rzemiosła artystycznego” organizowanej przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu (2023), oraz referat na Międzynarodowym Sympozjum Archeologicznym „Ostrakon” (2023). Projekt był także obecny na witrażowej konferencji naukowej „Zwischen Verkündigung und Mehrzweck” zorganizowanej w 2022 roku przez Europäische Akademie für Glasmalerei w Mönchengladbach w Nadrenii, a także w 2025 roku na konferencji „Sztuka Konserwacji” w Warszawie.
Zamysłem tego projektu jest inwentaryzacja obiektów witrażowych, umieszczonych w kontekście architektury – zarówno zabytków, jak i współczesnych realizacji artystycznych, na terenie Pomorza Zachodniego. Inicjatywa wyróżnia się tematycznie (ponieważ witraże stosunkowo rzadko stają się przedmiotem długofalowych badań), zakresem (obejmuje całe dziedzictwo witrażowe) oraz specyfiką (rozszerzoną o badania konserwatorskie, ocenę stanu zachowania obiektów, analizę techniki i materiałów oraz opis czynników korozyjnych i stopnia zabezpieczenia).
Celem badań jest zdobycie szerokiej wiedzy na temat liczby i charakterystyki witraży w regionie, jak również specyficznych technik witrażowych charakterystycznych dla danego okresu i miejsca. Ze względu na specyfikę pracy, badania takie dostarczają unikatowych informacji na temat stanu zachowania oraz technologii witraży. Powyższy projekt ogranicza się do witraży znajdujących się w budynkach użyteczności publicznej, usytuowanych na terenie Pomorza Zachodniego, co wymuszone jest możliwością swobodnego dostępu do wnętrz obiektów. Badaniami naszymi obejmujemy więc w przeważającej mierze kościoły, pałace, dworce, szkoły i urzędy, w których znajdują się okna witrażowe.
Dydaktyka i Edukacja
Ważną cechą projektu jest jego walor dydaktyczny. W badaniach i pracach konserwatorsko-restauratorskich licznie biorą udział dydaktycy i studenci z Katedry Konserwacji Restauracji Ceramiki i Szkła oraz przedstawiciele Muzeum w Koszalinie.
Praca w obiektach w warunkach terenowych pod kierunkiem kadry naukowej, pozwala młodym ludziom zgłębić tajniki rzemiosła witrażowego oraz rozpoznać uwarunkowania wewnętrzne i zewnętrzne, jakim poddawane są na przestrzeni czasu zabytki witrażowe wraz z ich otoczeniem. To pozwoli studentom na pełniejsze przygotowanie się do przyszłego zawodu, który wymaga umiejętności podjęcia prac konserwatorsko-restauratorskich od razu w obiekcie architektonicznym, a nie tylko na wyabstrahowanym obiekcie muzealnym. W projekt wpisują się również konserwatorskie prace ratunkowe obejmujące najbardziej zagrożone i zniszczone zabytki. Dzięki temu realizowane są zarówno istotne prace konserwatorskie, jak i prace magisterskie studentów kierunku Konserwacja i Restauracja Dzieł Sztuki. Dzięki wsparciu Narodowego Instytutu Dziedzictwa oraz dofinansowaniu z innych źródeł, głównie samorządowych, prace konserwatorskie trwały i trwają obecnie nad kilkunastoma cennymi zabytkami, w tym m.in. siedmioma witrażami renesansowymi z kościoła pw. św. Teresy w Chociminie, czterema z kościoła pw. św. Jana Chrzciciela w Łeknie oraz trzema z XVII wieku z kościoła w Pomianowie.
Projekt ten pełni również ważną społecznie funkcję edukacyjną. Właściciele czy zarządcy, jak to jest w przypadku księży, okien witrażowych, często nie zdający sobie dotychczas sprawy z wartości tego rodzaju sztuki, dzięki naszym badaniom stopniowo wzbogacają swoją wiedzę o witrażach i rozumiejąc ich wartość poczuwają się do większej odpowiedzialności za witraże. Dzięki kwerendom archiwalnym prowadzonym w tym obszarze, również na użytek prac magisterskich, uzupełnimy i poszerzamy wiedzę o przeszłości miejscowości, w których zachowały się dawne witraże. Wiele z nich bowiem opatrzonych jest inskrypcjami fundacyjnymi, datami lub herbami fundatorów. To przypomnienie o zapomnianej bądź świadomie wyrugowanej z pamięci społecznej historii tego konkretnego regionu Polski, którego dziedzictwo – co warto podkreślić – związane jest z kilkoma narodami zamieszkującymi pobrzeże Bałtyku.
Zasięg i uczestnicy badań
Do tej pory, w trakcie 5 sezonów inwentaryzacyjnych do końca 2024 roku, zebrano dane dotyczące ponad 650 witraży w 3 powiatach województwa zachodniopomorskiego: koszalińskim, białogardzkim i częściowo sławieńskim.
W skład zespołu inwentaryzacyjnego wchodzą: dydaktycy z Katedry Konserwacji i Restauracji Ceramiki i Szkła Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu: Katarzyna Czaja-Arkabus, Agata Środa, Natalia Moszak i Marcin Czeski i osoby współpracujące: Elżbieta Gajewska – Prorok członkini polskiego oddziału Corpus Vitrearum International oraz pracownicy Muzeum Koszalińskiego: Anna Chojecka, Krystyna Rypniewska i Zygmunt Kalinowski. W badaniach biorą czynny udział studenci Katedry Konserwacji i Restauracji Ceramiki i Szkła: Aleksander Strzelecki, Anna Geisler, Eliza Głowska, Kordian Chromik, Natalia Kazimierczyk, Pola Birger, Sara Hołowińska, Agata Patejuk, Karolina Dyduch, Magdalena Jaskuła, Iga Andruszkiewicz, Marcelina Siwik, Weronika Sobczyk, Dorota Smolińska, Hanna Łucka, Emilia Kluba, Jagoda Żuk, Lena Węgrzynowska.
Rozszerzenie katalogu
Kolejną ważną grupą obiektów witrażowych, których dane znajdują się w katalogu, są zabytki inwentaryzowane w ramach indywidualnych i zbiorczych prac badawczych grupy dydaktyków z Katedry Konserwacji i Restauracji Ceramiki i Szkła ASP im. E. Gepperta we Wrocławiu, pozyskiwane m.in. jako obiekty dyplomowe dla studentów tejże jednostki, jak i zabytkowe witraże, które znalazły się w polu zainteresowania z uwagi na prowadzone w ciągu ostatnich 20 lat prace konserwatorsko-restauratorskie w Autorskiej Pracowni Witraży „Obiekt” kierowanej przez dra hab. Marcina Czeskiego. Grupa ta jest zróżnicowana i obejmuje witraże z terenów województw: pomorskiego, wielkopolskiego, lubuskiego i dolnośląskiego. Z uwagi na charakter pozyskania danych nie stanowią one spójnego i wyczerpującego zbioru, mogą jednak stanowić interesujący materiał porównawczy i być inspiracją do podjęcia bardziej kompleksowych badań w ww. rejonach.
Rozumiejąc potrzebę ochrony zagrożonego dziedzictwa sztuki witrażowej, autorzy katalogu wychodzą z założenia, że powszechny i bezpłatny dostęp do zawartych w nim informacji pomoże w lepszym zrozumieniu wartości tego zasobu, rozszerzy wiedzę o jego specyfice i zwróci uwagę na różnorodne zagrożenia przed nim stojące. Mamy nadzieję, że uwrażliwi też szeroko pojęte środowisko konserwatorskie na potrzebę kompleksowej ochrony dziedzictwa sztuki witrażowej w Polsce.
